Từ Thạnh Bình bước ra thời cuộc
Ở phía tây Quảng Nam cũ, làng Thạnh Bình nằm giữa vùng trung du với núi đồi, sông suối và những xóm làng giàu truyền thống. Đây là nơi Huỳnh Văn Thước (tên lúc nhỏ của Huỳnh Thúc Kháng) chào đời năm 1876, trước khi tên tuổi của ông gắn với nhiều bước ngoặt quan trọng của lịch sử Việt Nam đầu thế kỷ XX.
Thạnh Bình hôm nay, nơi lưu dấu quê hương và những năm tháng đầu đời của cụ Huỳnh Thúc Kháng.
Trong tư liệu lịch sử, địa danh làng Thạnh Bình, thuộc tổng Tiên Giang Thượng, huyện Hà Đông, phủ Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam, nay thuộc thôn Tiên Cảnh, xã Thạnh Bình, thành phố Đà Nẵng.
Môi trường văn hóa, truyền thống hiếu học của vùng Tiên Phước góp phần hun đúc một trí thức trọng học, trọng nghĩa và giữ vững khí tiết trước biến động thời cuộc.
Năm 1900, Huỳnh Thúc Kháng đỗ Giải nguyên; bốn năm sau đỗ Tiến sĩ. Thay vì bước vào chốn quan trường như con đường quen thuộc của một nhà Nho đương thời, ông chọn hướng đi khác. Tri thức, với ông, không dừng ở khoa bảng hay công danh mà phải gắn với vận mệnh đất nước và đời sống xã hội.
Đầu thế kỷ XX, Quảng Nam trở thành một trong các trung tâm nổi bật của phong trào Duy Tân. Cùng Phan Châu Trinh, Trần Quý Cáp, Huỳnh Thúc Kháng góp mặt trong lớp trí thức tìm kiếm một hướng đi mới cho dân tộc. Tư tưởng khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh từ đó trở thành một phần quan trọng của phong trào canh tân lúc bấy giờ.
Con đường ấy sớm đưa ông đối diện với những thử thách khắc nghiệt. Sau phong trào chống thuế ở Trung Kỳ năm 1908, Huỳnh Thúc Kháng bị bắt, đày ra Côn Đảo. Quãng thời gian tù đày không làm thay đổi chí hướng. Năm 1921, sau khi được trả tự do trở về quê hương, ông tiếp tục hoạt động xã hội, tham gia Viện Dân biểu Trung Kỳ rồi dành nhiều tâm sức cho báo chí.
Những tư liệu, hiện vật tại Nhà lưu niệm góp phần kể lại hành trình của Huỳnh Thúc Kháng từ quê hương đến những chặng đường lớn của lịch sử.
Năm 1927, tại Huế, ông sáng lập và làm chủ nhiệm kiêm chủ bút báo Tiếng Dân. Tờ báo trở thành một phương tiện để người trí thức tham gia đời sống xã hội, bày tỏ trách nhiệm trước thời cuộc.
Từ khoa bảng đến phong trào Duy Tân, từ Côn Đảo đến nghị trường rồi báo chí, hành trình của Huỳnh Thúc Kháng cho thấy một lựa chọn nhất quán: đem kiến thức phục vụ xã hội, đặt trách nhiệm công dân bên cạnh việc học hành.
Năm 1946, khi chính quyền cách mạng còn non trẻ, đất nước đứng trước nhiều thử thách, Chủ tịch Hồ Chí Minh mời cụ Huỳnh Thúc Kháng ra Hà Nội tham gia Chính phủ. Ông đảm nhiệm Bộ trưởng Bộ Nội vụ, sau đó được giao quyền Chủ tịch nước.
Một trí thức ngoài Đảng, ở tuổi gần 70, được tin cậy giao trọng trách cao trong bộ máy nhà nước cách mạng. Chi tiết ấy cho thấy vị trí và uy tín của cụ Huỳnh Thúc Kháng trong đời sống chính trị - xã hội thời điểm đó.
Từ một làng quê miền trung du Quảng Nam, ông đã đi qua nhiều chặng đường của lịch sử để trở thành nhân vật tiêu biểu khi nhắc đến tầng lớp trí thức Việt Nam, báo chí và trách nhiệm của người có học trước vận mệnh quốc gia.
Di sản sống giữa đời sống hôm nay
Con đường của Huỳnh Thúc Kháng bắt đầu từ khoa bảng nhưng không dừng ở đó. Sau khi đỗ Giải nguyên rồi Tiến sĩ, ông không chọn làm quan mà tham gia phong trào Duy Tân, hoạt động xã hội và báo chí.
Sau Cách mạng Tháng Tám, ông tiếp tục đảm nhiệm các trọng trách trong Chính phủ. Những lựa chọn ấy tạo nên một chân dung trí thức đặc biệt của xứ Quảng đầu thế kỷ XX.
Điểm đáng chú ý trong hành trình ấy là sự nhất quán về nhân cách. Dù ở vị trí nhà khoa bảng, chí sĩ yêu nước, nghị viên, nhà báo hay người giữ trọng trách trong Chính phủ, Huỳnh Thúc Kháng vẫn đặt trách nhiệm với đất nước và nhân dân làm điểm tựa.
Vì thế, khi nhắc đến ông trên đất Quảng, người ta không chỉ nhắc một nhân vật lịch sử. Qua cuộc đời ấy, truyền thống trọng học, tinh thần dấn thân và ý thức trách nhiệm với cộng đồng được nhìn nhận như một phần đáng quý của văn hóa vùng đất.
Học sinh, đoàn viên xã Thạnh Bình tìm hiểu những giá trị về học tập từ cuộc đời cụ Huỳnh.
Tại thôn Tiên Cảnh, Nhà lưu niệm Huỳnh Thúc Kháng nằm trong không gian quê nhà, lưu giữ hình ảnh, tư liệu cùng các kỷ vật gắn với cuộc đời và sự nghiệp của ông. Đây là địa chỉ để mọi người tìm hiểu về một nhân vật lịch sử, đồng thời giúp thế hệ hôm nay tiếp cận lịch sử địa phương từ chính nơi một con người từng bắt đầu hành trình của mình.
Năm 2026, Nhà lưu niệm tiếp tục đón các đoàn công tác, cán bộ, đảng viên và thế hệ trẻ trong hoạt động giáo dục truyền thống, sinh hoạt chuyên đề, hành trình về nguồn.
Tại xã Thạnh Bình, một giải thưởng mang tên Huỳnh Thúc Kháng cũng được triển khai nhằm khuyến khích học sinh, sinh viên, nghiên cứu sinh có thành tích trong học tập, nghiên cứu khoa học.
Xã Thạnh Bình hiện vẫn lưu giữ một không gian văn hóa giàu bản sắc với làng cổ Lộc Yên, nhà cổ, vườn cây cùng nhiều địa danh gắn với quá trình hình thành cộng đồng. Trong định hướng phát triển địa phương, Nhà lưu niệm Huỳnh Thúc Kháng được đặt trong hệ thống các điểm di sản lịch sử - văn hóa của xã.
Đến với nhà lưu niệm cụ Huỳnh, chúng ta cảm nhận được thái độ trân trọng tri thức, tinh thần học để hành, ý thức dấn thân và trách nhiệm trước cộng đồng. Một con người từng giữ nhiều vị trí quan trọng trong xã hội nhưng điều được nhắc nhớ lâu dài lại thuộc về nhân cách, khí tiết và sự tận tụy với đất nước.
Sinh thời Chủ tịch Hồ Chí Minh nhận xét: "Cụ Huỳnh là một người học hành rất rộng, chí khí rất bền, đạo đức rất cao. Vì lòng yêu nước, mà trước đây cụ bị bọn thực dân làm tội, đày ra Côn Đảo. Mười mấy năm trường, gian nan cực khổ. Nhưng lòng son dạ sắt, yêu nước thương nòi của cụ Huỳnh, chẳng những không sờn lại thêm kiên quyết.
Cụ Huỳnh là người mà giàu sang không làm xiêu lòng, nghèo khổ không làm nản chí, oai vũ không làm sờn gan.
Cả đời cụ Huỳnh không cầu danh vị, không cầu lợi lộc, không thèm làm giàu, không thèm làm quan. Cả đời cụ Huỳnh chỉ phấn đấu cho dân được tự do, nước được độc lập".
Tại Thạnh Bình hôm nay, việc tưởng niệm Huỳnh Thúc Kháng được gắn với công tác giáo dục truyền thống và khuyến học. Nhà lưu niệm đón các đoàn về nguồn, sinh hoạt chuyên đề. Những hoạt động ấy góp phần giữ câu chuyện về khí tiết một người con xứ Quảng trong đời sống địa phương.
Hơn một thế kỷ đã đi qua, tên tuổi cụ Huỳnh Thúc Kháng không chỉ còn trong sách sử hay một địa chỉ lưu niệm. Trên mảnh đất ông sinh ra, học vấn, khí tiết, lòng yêu nước và trách nhiệm công dân vẫn là những giá trị được nhắc nhớ, tiếp nối qua từng thế hệ.